ZORUNLU BES REHBERİ

ZORUNLU BİREYSEL EMEKLİLİK SİSTEMİ

1- Neden zorunlu bireysel emeklilik sistemi?

Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), bu alanda çalışan şirketlerin oluşturduğu platform tarafımdan şu şekilde tanımlanmaktadır:

“Bireylerin gelir elde ettikleri dönemde düzenli olarak tasarrufta bulunmaları, yatırıma yönlendirilen tasarruflarıyla birikim oluşturmaları ve emeklilikte gelir elde etmeleri üzerine kurulmuş bir özel emeklilik sistemidir.”(1)

Dünyadaki hemen bütün isteğe bağlı olarak işleyen BES, ülkemizde de ilk kez 2001 yılında yürürlüğe giren 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu ile işlerlik kazanmıştır. Söz konusu Yasa’da da sistemin “gönüllü katılıma dayalı” olduğu belirtilmiştir.

Yasa’ya 2016 yılında getirilen bir ek madde ile “çalışanların otomatik olarak bir emeklilik planına dahil edilmesi”ne ilişkin bir hüküm konulmuştur. Bu şekilde temel ilke gönüllü katılım iken yapılan düzenlemeyle BES çalışanlar için zorunlu hale getirilmiştir.

Yapılan bu değişikliğin gerekçesi Hükümet tarafından TBMM’ye sunulan yasa tasarısında şu şekilde anlatılmaktadır:

“Ülkemizde tasarruf oranları Dünyadaki tasarruf oranları ile karşılaştırıldığında, tasarruf konusunda ülkemizin kat edebileceği önemli bir mesafe olduğu görülmektedir.”(2)

Tasarının gerekçesinde yer alan tabloda 2015 yılı için Türkiye’nin tasarruf oranı yüzde 15,63 iken dünya ortalaması yüzde 25,63, AB ortalaması yüzde 21,68 ve gelişmekte olan ülkeler ortalaması ise yüzde 31,39 olarak belirtilmektedir.

“Otomatik katılım uygulaması ile yurtiçi tasarruf oranının artırılması ve çalışanların çalışma döneminde sahip oldukları refah seviyesinin emeklilik döneminde de korunması için emekliliğe yönelik olarak tasarruf etmeye özendirilmesi amaçlanmaktadır.”(3)

2016 yılı sonunda TÜİK yeni yaptığı bir çalışma sonucunda Türkiye’nin tasarruf oranının 2015 yılı için yüzde 24,8 olduğunu açıklamıştır.(4) TÜİK yaptığı bu açıklamaya göre Türkiye’nin tasarruf oranı Avrupa Birliği ortalamasının üzerinde ve dünya ortalamasına yakındır.

Dolayısıyla gönüllük temelinde olması gereken BES’in çalışanlar için zorunlu tutulmasının temel dayanağı ortadan kalkmıştır.

2- BES birikimlerine kazanç garantisi var mı?

Otomatik katılım ifadesiyle süslenen zorunlu BES sisteminde ücretlerinizden kesilecek tutarlar, işveren tarafından seçilecek bir BES şirketindeki “emeklilik planı”na aktarılacaktır.

Normal olarak gelirinden tasarruf yapan her hangi bir kişi, bu tasarrufunu nerede ve nasıl değerlendireceğine kendisi karar verir.

Otomatik katılımlı BES’te size ait “zorunlu” tasarrufun nasıl kullanılacağına işveren karar vermektedir.

BES şirketine yatan kesintiler, hiçbir şekilde güvence altında değildir. BES ne bir kazanç garantisi vermekte ne de zararlarınızı karşılamak gibi güvence sağlamaktadır.

Son yıllarda yaşanan ekonomik krizlerde, en gelişmiş ülkelerdeki örneğin ABD’deki bu tür emeklilik fonlarının zarar etmesine, yüzbinlerce insanın emeklilik hayalinin yıkılmasına neden olmuştur.

Türkiye’deki BES fonlarının da getiri konusunda çok başarılı olduğunu söylemek mümkün değildir. DİSK-AR tarafından yapılan bir çalışmada 2011-2014 döneminde reel getiri bakımından BES fonlarının zarar ettiği belirtilmektedir.(5)

3- Hangi çalışanlar otomatik olarak sisteme dahil edilecektir?

Zorunlu BES sistemine dahil edilenler 4632 sayılı Yasa’da şu şekilde belirlenmiştir (Ek Madde 22);

  • Türk vatandaşı olan veya çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybetse de aynı haklardan yararlanan(6),
  • Yasanın yürürlüğe girdiği tarihte (01.01.2017) 45 yaşını doldurmamış bulunan,
  • 5510 sayılı Yasa’ya göre 4/a (işçi) ve 4/c (memur) kapsamında çalışanlar.

 

Bakanlar Kurulu kararıyla 02.01.2017 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan “Çalışanların İşverenleri Aracılığıyla Otomatik Olarak Emeklilik Planına Dahil Edilmesine İlişkin Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” sisteme girişi kademelendirmiştir.

Özel sektör çalışanlarının kademeli geçişi 01.01.2017 ile 01.01.2019 tarihleri arasında aşağıda verilen işletme büyüklüklerine göre gerçekleştirilecektir:

  • Çalışan sayısı 1.000 ve üzerinde olan işyerlerinde çalışanlar 01.01.2017’den itibaren,
  • Çalışan sayısı 250 ile 1.000 arasında olan işyerlerinde çalışanlar 01.04.2017’den itibaren,
  • Çalışan sayısı 100 ile 250 arasında olan işyerlerinde çalışanlar 01.07.2017’den itibaren,
  • Çalışan sayısı 50 ile 100 arasında olan işyerlerinde çalışanlar 01.01.2018’den itibaren,
  • Çalışan sayısı 10 ve üzerinde ancak 50’den az olan işyerlerinde çalışanlar 01.07.2018’den itibaren,
  • Çalışan sayısı 5 ve üzerinde ancak 10’dan az olan işyerlerinde çalışanlar ise 01.01.2019’dan itibaren zorunlu BES kapsamına girecektir.

 

Bu kademeli geçiş sonrasında çalışmaya başlayanlar da otomatik olarak zorunlu BES sistemine dahil olacaklardır.

Eğer işverenin birden fazla işyeri bulunmaktaysa, tüm işyerleri dikkate alınarak, çalışan sayısı tespit edilecektir.

Çalışan kişilerin sayısı tespit edilirken Sosyal Güvenlik Kurumu verileri geçerli olacak. Kapsama alınma tarihini izleyen dönemler bakımından ise takvim yılı başları esas olacak. Bir defa kapsama alınan işverenin çalışan sayısında, kapsama alınma tarihinin ardından gerçekleşen azalmalar dikkate alınmayacak.

Kamuda çalışanlar için ise sisteme dahil olma süreci 01.04.2017’de başlayacak ve 01.01.2018 e kadar devam edecektir:

  • 5018 sayılı Yasada sayılmış bulunan kamu kurumlarında yani; TBMM, Cumhurbaşkanlığı, Başbakanlık, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, HSYK, Sayıştay ile tüm bakanlıklar, Emniyet, Diyanet, Jandarma, üniversitelerin de aralarında bulunduğu genel ve özel bütçe kapsamındaki kamu idareleri, düzenleyici ve denetleyici kurumlar ile sosyal güvenlik kurumlarında çalışanlar 01.04.2017 tarihi itibariyle zorunlu BES sistemine dahil edilecek. Bu tarihten sonra işe başlayanlar da otomatik olarak sisteme dahil olacak.
  • Kamudaki sözleşmeli personel ise yani, belediyeler, il özel idareleri gibi kamu idarelerinde çalışanlar, 01.01.2018’ten itibaren ise zorunlu BES’ e dahil edilecek.. Bu tarihten sonra işe başlayanlar da sisteme otomatik olarak dahil olacak.

 

4- Zorunlu BES’nden cayma hakkı var mı?

Çalışanlar sisteme dahil olduğunun kendisine bildirildiği tarihten itibaren iki ay içerisinde cayma hakkına sahiptir.

Çalışanın cayma hakkını kullanması halinde ödenen katkı payları, varsa hesabında bulunan yatırım gelirleri ile birlikte 10 işgünü içinde çalışana iade edilecektir.

Cayma talebi, çalışan tarafından posta yoluyla veya güvenli elektronik iletişim araçlarıyla ilgili emeklilik sözleşmesi hükümlerine göre işverene veya şirkete bildirilecektir.

Burada dikkat edilmesi gereken zorunlu BES sisteminden ayrılan çalışanlar aynı işveren yanında çalışmaya devam ediyorlarsa, Müsteşarlığın belirleyeceği esaslar dahilinde 2 yıl sonra tekrar otomatik olarak sisteme dahil edileceklerdir.

Bu nedenle çalışanların sistemde yer almak istememeleri halinde tekrar süresi (2 ay) içinde cayma haklarını kullanmaları gerekecektir. Söz konusu bu süre Müsteşarlıkça, 1 yıla kadar azaltılabileceği gibi 3 yıla kadar arttırılabilecektir.

4- Zorunlu BES’ndeki emeklilik planı nedir?

İşveren çalışanları otomatik katılım için Müsteşarlıkça uygun görülen emeklilik şirketleri arasından birini seçecek ve emeklilik şirketinin sunduğu emeklilik planına dahil edebilecektir.

Çalışanların dahil olacağı emeklilik planı için şirket ile işveren arasında bir emeklilik sözleşmesi yapılacaktır. Çalışan belirlenen belgeleri doldurup imzalayacak veya güvenli elektronik iletişim araçları ile onaylayacaktır.

Çalışanın işyerini değiştirmesi halinde, birikimleri yeni başlayacağı işyerindeki emeklilik planına aktarılacaktır. Eğer yeni işyerinde bir emeklilik planı yoksa, çalışan eski çalıştığı işyerindeki emeklilik planı kapsamında en az ilgili takvim yılının ilk altı ayında uygulanacak brüt asgari ücretin yüzde 3’ü tutarında katkı payı ödeyerek sistemde kalabilir.

5- Çalışanların ücretinden yapılacak kesinti miktarı ne kadar olacak?

Çalışanların ücretinden işveren tarafından kesilecek çalışan katkı payı tutarı, işçiler için 5510 sayılı Kanunun 80 inci maddesi çerçevesinde belirlenen prime esas kazancının veya memurlar için ise emeklilik keseneğine esas aylığın yüzde 3’ü oranında hesaplanır. Bakanlar Kurulu, bu oranı iki katına kadar artırmaya, yüzde bire kadar azaltmaya veya katkı payına maktu limit getirmeye yetkilidir.

Prime esas kazanç brüt ücret ve varsa ikramiyeler dahil edilmek suretiyle hesaplanmaktadır. Dolayısıyla ikramiye ve prim olan aylarda kesinti miktarı da artabilecektir.

Kesilecek katkı payları işveren tarafından en geç çalışanın ücretinin ödeme gününü takip eden iş günü, emeklilik şirketine aktarılacaktır.

Ücreti peşin ödenen çalışanların, kapsama alınma tarihinden önceki dönemde ödenen ücretlerinden de kesinti olmayacaktır.

7- Sisteme devlet katkısı nasıl olacak?

Devlet katkısı, işverenin emeklilik planı akdettiği şirket tarafından, emeklilik gözetim merkezine iletilen bilgiler esas alınarak, emeklilik gözetim merkezi tarafından hesaplanacaktır.

Çalışanın cayma hakkını kullanmaması halinde, cayma hakkının dolduğu ayı takip eden hesap döneminde, sisteme girişte bir defaya mahsus olmak üzere, Devlet katkısı hak etme ve ödeme koşuluna tabi olmak kaydıyla, 1.000 Türk lirası tutarında ilave Devlet katkısı sağlanır.

Bakanlar Kurulu, bu tutarı yarısına kadar artırmaya veya yarısına kadar azaltmaya yetkilidir.

Emeklilik hakkının kullanılması halinde, hesabında bulunan birikimi en az on yıllık, yıllık gelir sigortası sözleşmesi kapsamında almayı tercih eden çalışana, birikiminin yüzde beşi karşılığı Devlet katkısı ödemesi yapılır.

Devlet katkısı uygulamasına ilişkin hesaplama dönemi bir takvim yılıdır.

Zorunlu BES sistemine dahil olan çalışan için bir hesaplama döneminde ödenen ve devlet katkısı tutarının hesaplanmasına esas teşkil eden katkı paylarının toplamı, ilgili takvim yılı için belirlenen yıllık toplam brüt asgari ücret tutarını aşamayacaktır.

Çalışan devlet katkısına sistemde üç yıl geçirdikten sonra hak kazanabilecek olup, bu süre sonrasında kademeli olarak katkı oranı artmaktadır. Buna göre;

  • 3 yıldan 6 yıla kadar olması durumunda katılımcı, devlet katkısı hesabındaki tutarların yüzde 15’ine,
  • 6 yıldan 10 yıla kadar olması durumunda yüzde 35’ine,
  • 10 yıl ve daha fazla olması durumunda ise yüzde 60’na hak kazanır.

Hesaplamalar, emeklilik sözleşmesi bazında yapılacak olup, süre hesabında, sözleşmeye ait fon paylarına ilişkin son satım talimatının verildiği tarih dikkate alınacaktır.


1 http://www.bireyselemekliliksistemi.info/genel-tanimi_8_198
2 http://www2.tbmm.gov.tr/d26/1/1-0752.pdf
3 http://www2.tbmm.gov.tr/d26/1/1-0752.pdf
4 http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=24918
5 http://disk.org.tr/2016/09/soru-ve-yanitlarla-zorunlu-bireysel-emeklilik-sistemi-bes-raporu/
6 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu Md. 28